Chłopi jako epopeja chłopska

Dawna, patriarchalna społeczność chłopów odeszła w przeszłość. Miejsce jej zaczęła zajmować generacja chłopów, świadomych współuczestników i współtwórców dziejów narodu. Jej konsekwencje literackie były oczywiste: był to najodpowiedniejszy moment, by społeczność dawniejszą, w pokoleniu starszym, pamiętającym jeszcze czasy pańszczyźniane, uchwycić i uwiecznić, nie na podstawie rekonstrukcji archeologicznych czy archiwalnych, nie za pośrednictwem studiów książkowych, lecz w jej ostatnich żywych okazach. Słowem, na przełomie wieków wypadł moment najwłaściwszego spojrzenia epickiego na chłopa polskiego. Moment analogiczny do tego, który o 70 lat wcześniej doszedł do głosu w „Panu Tadeuszu”, chwytającym ostatnie przebłyski dawnego życia szlacheckiego, które z wolna poczynało przekształcać się w nowe życie inteligenckie. I jak wówczas zadanie to zrealizował Mickiewicz, tak obecnie przypadło ono Reymontowi. (Julian Krzyżanowski)